Het MARCH-protocol is een vaste volgorde om een traumapatiënt te behandelen: eerst grote bloedingen, dan luchtweg, ademhaling, circulatie en tot slot hoofdletsel en onderkoeling. Het komt uit Tactical Combat Casualty Care en wordt inmiddels ook buiten de tactische setting gebruikt.
Hieronder loop je alle vijf de stappen langs. Per stap staat waar je op let en wat je doet, met de bijbehorende getallen uit de richtlijn. Deze tekst is gecontroleerd aan de hand van de TCCC Guidelines van 2024 en de richtlijn hypothermie van het Joint Trauma System.
Probeer onze Pulse microlearning voor een snelle opfrisser: https://thisline.eu/microlearning/march-protocol/
Wat is het MARCH-protocol?
Het MARCH-protocol is een gestructureerde benadering van traumazorg, ontworpen om hulpverleners te helpen bij het prioriteren van levensreddende handelingen. Het kent zijn oorsprong in Tactical Combat Casualty Care (TCCC), het Amerikaanse militaire raamwerk voor gewondenzorg onder dreiging.
De kracht zit in de volgorde. Je behandelt niet wat het ergst oogt, maar wat op dat moment het snelst dodelijk is. Een volledig beeld van het slachtoffer haal je later op met de ABCDE.
Waar staat MARCH voor?
- Massive Hemorrhage (Ernstige bloedingen)
- Airway (Luchtweg)
- Respiration (Ademhaling)
- Circulation (Bloedsomloop)
- Head Injury & Hypothermia (Hoofdletsel en onderkoeling)
Het protocol volgt een hiërarchische volgorde, waarbij de meest directe levensbedreigingen als eerste worden aangepakt. “Do the most for the most” en “Treat first what kills first” zijn de belangrijkste uitgangspunten.
M – Massive Hemorrhage (Ernstige Bloedingen)
Bloedverlies is een van de belangrijkste oorzaken van sterfte in prehospitale traumazorg. Van de mensen die in Nederland aan hun verwondingen overlijden, overlijdt ongeveer 40% door verbloeding. Zonder snelle behandeling kan dat binnen enkele minuten gaan. Directe actie is noodzakelijk.
Waarop letten?
- Spuitend of pulserend bloed (arteriële bloeding)
- Grote plas bloed op de grond of doordrenkte kleding
- Bleke, klamme huid en snelle, zwakke pols (shock)
Wat te doen?
- DRUK AF! Een ernstige bloeding moet meteen afgedrukt worden, handmatig of met een hulpmiddel zoals een tourniquet.
- Doe een visuele check en aanvullend een blood sweep (zie video hieronder).
- Gebruik een tourniquet bij bloeding aan een ledemaat. Plaats deze 5 tot 7 cm boven de wond, op de blote huid en niet over een gewricht, en trek strak aan tot het bloeden stopt.
- Wound packing bij diepe wonden in de lies, oksel, hals of het perineum. Gebruik hemostatisch gaas zoals Combat Gauze en oefen minimaal 3 minuten directe druk uit, zonder tussendoor te kijken.
- Drukverband aanleggen bij niet-arteriële bloedingen en bloedingen die niet met een tourniquet te stoppen zijn.
Het belangrijkste bij een grote bloeding is om deze meteen te stelpen, begin altijd met het uitoefenen van directe druk.
High and tight of 5 tot 7 cm boven de wond?
Er bestaan twee scholen en ze zijn allebei goed. Right and tight is 5 tot 7 cm boven de bloeding, richting het hart, niet over een gewricht en bij voorkeur op de blote huid. High and tight is zo hoog mogelijk richting oksel of lies, en gebruik je als er dreiging is, als je de bloeding niet kunt lokaliseren of als snelheid voorgaat. Dat de bloeding stopt telt zwaarder dan de exacte plaats.
Hoe lang mag een tourniquet zitten?
Een tourniquet mag maximaal twee uur zitten zonder risico op amputatie. Twijfel over schade aan de arm of het been is dus geen reden om te wachten. Noteer wel de tijd van aanleggen, en laat het losmaken over aan medisch personeel. Zelfgemaakte tourniquets van een riem of touw worden afgeraden, die krijgen de druk zelden hoog genoeg. Heb je er geen, blijf dan drukken.
Junctionele bloedingen in de hals, oksel, lies en het perineum kunnen net zo goed dodelijk zijn en zijn lastiger te behandelen, want daar past geen tourniquet omheen.
Gebruik een tourniquet niet té laagdrempelig. Een bloeding betekent niet dat je meteen een tourniquet aanbrengt. Houd rekening met de middelen die je tot je beschikking hebt en maak de afweging wat je waarvoor inzet.
A – Airway (Luchtweg)
Een geblokkeerde luchtweg kan binnen minuten tot verstikking leiden. Dit kan gebeuren door bloed, braaksel of een terugvallende tong bij bewusteloze slachtoffers.
Waarop letten?
- Snurken, gorgelen of afwezigheid van hoorbare ademhaling
- Blauwe lippen of bleek gezicht
- Bewusteloosheid zonder ademhaling
Wat te doen?
- Kaaklift (jaw thrust) of kinlift (chin lift) om de luchtweg handmatig te openen. Bij trauma heeft de jaw thrust de voorkeur, die geeft de minste nekbeweging.
- Nasofaryngeale luchtweg (NPA) bij een verlaagd bewustzijn met een intacte braakreflex. Deze wordt wél verdragen als iemand nog reflexen heeft.
- Orofaryngeale luchtweg (OPA) alleen bij een patiënt zonder braakreflex. Is die er nog, dan wek je braken op en maak je het erger.
- Afzuigen (suction) als er bloed of braaksel in de mond zit en als hier tijd voor is.
- Slachtoffer in zijligging leggen om de luchtweg vrij te houden.
R – Respiration (Ademhaling en Borstkasverwondingen)
Borstkasverwondingen, zoals een klaplong (pneumothorax), kunnen de ademhaling ernstig belemmeren. Een spanningspneumothorax kan fataal zijn als deze niet snel wordt behandeld.
Waarop letten?
- Zuigende borstwonden, je hoort lucht in of uit de wond gaan
- Onregelmatige of afwezige ademhaling
- Asymmetrische borstkasbeweging
- Krakend gevoel onder de huid (subcutaan emfyseem)
Wat te doen?
- Ventielverband (vented chest seal) aanbrengen op elke open of zuigende borstwond, zodat lucht uit de borstkas kan ontsnappen.
- Geen ventielverband voorhanden? Gebruik een gewone chest seal en blijf letten op het ontstaan van een spanningspneumothorax.
- Naalddecompressie (voor medisch geschoolde professionals) bij een spanningspneumothorax. Plaats een naald van 14G of 10G en 8 cm lang in de 2e intercostale ruimte midclaviculair of de 5e intercostale ruimte in de voorste axillairlijn.
C – Circulation (Bloedsomloop en Shock)
Shock door bloedverlies kan leiden tot orgaanfalen en overlijden. Het lichaam heeft zuurstofrijk bloed nodig om te overleven, en zonder volume valt er niets meer rond te pompen.
Waarop letten?
- Bleke huid en zweten
- Snelle, zwakke of afwezige pols
- Vertraagde capillaire refill
- Lage bloeddruk, verwardheid
- Geen zichtbare bloeding, maar wel tekenen van shock (denk aan bekken en buik)
Wat te doen?
- Stop alle bloedingen zoals beschreven bij stap M, en controleer of ze gestopt blijven.
- Denk aan inwendig bloedverlies bij shock zonder zichtbare bloeding. Een bekken kan meer dan 3 liter bergen.
- Tranexaminezuur zo snel mogelijk en uiterlijk binnen 3 uur na het letsel, voor wie daartoe bevoegd is.
- Bloedproducten boven kristalloïd, want bloed vervoert zuurstof en helpt bij het stollen.
- Patiënt warm houden met een isolatiedeken en zo snel mogelijk vervoeren.
En de benen omhoog?
Dat staat niet in de TCCC-richtlijn en het stond eerder wel in dit artikel. Bij een bloeding is het volume weg, en dan verplaats je met een houding hooguit even wat er nog over is. De winst zit in het stoppen van de bloeding, het toedienen van bloed als dat kan, warm houden en snel vervoeren.
H – Head Injury & Hypothermia (Hoofdletsel en Onderkoeling)
Hoofdletsel kan leiden tot hersenschade en bewustzijnsverlies. Onderkoeling verergert shock en bloedverlies en beïnvloedt de stolling, wat extra nadelig is bij inwendige bloedingen. Een derde tot twee derde van de traumapatiënten is al onderkoeld bij binnenkomst op de spoedeisende hulp, ook in de civiele setting.
Waarop letten?
- Ongelijke pupillen of vertraagde reactie op licht
- Bewusteloosheid of verwardheid
- Rillen of een koude huid
Wat te doen?
- Neurologische status en bewustzijn controleren (AVPU-methode).
- Hoofd niet plat leggen bij hersenletsel, maar licht verhoogd.
- Natte kleding uit en de patiënt isoleren van de ondergrond.
- Warmte toevoegen waar dat kan, niet alleen afdekken. Een dekentje over een koude patiënt houdt vooral kou vast.
De triade van de dood
Onderkoeling, stollingsstoornissen en acidose versterken elkaar. Onderkoelde traumapatiënten hebben ongeveer twee keer zoveel kans om te overlijden als even zwaar gewonde patiënten met een normale temperatuur. Voorkomen is een stuk makkelijker dan behandelen, dus begin met warmte voordat je het nodig hebt.
Gebruik je gezonde boerenverstand
Onderneem actie en doe wat nodig is. Dergelijke inzetten zijn chaotisch. Focus op je methodiek en kom in beweging. Soms zijn er geen hulpmiddelen beschikbaar, roei dan met de riemen die je hebt. Go for it, en voer alleen handelingen uit waarvoor je bevoegd bent.
Do the most for the most
Samenvatting
Het MARCH-protocol is een gestructureerde en systematische aanpak voor traumazorg in prehospitale situaties, ontworpen om snel en efficiënt levensbedreigende verwondingen te behandelen. De grootste kracht van deze methode is dat ze hulpverleners in staat stelt om zoveel mogelijk slachtoffers in zo kort mogelijke tijd te helpen door zich te richten op de meest urgente levensbedreigingen in een logische volgorde.
Treat first what kills first.
Het protocol werkt volgens het principe van de grootste bedreiging eerst aanpakken, waarbij ernstige bloedingen (Massive Hemorrhage) als eerste worden behandeld, gevolgd door luchtweg (Airway), ademhaling (Respiration), bloedsomloop (Circulation) en tot slot hoofdletsel en onderkoeling (Head Injury & Hypothermia).
De methode is bijzonder effectief in situaties met meerdere slachtoffers of beperkte middelen, omdat het:
- Zorgt voor een consistente en gestandaardiseerde aanpak tussen verschillende hulpverleners
- Prioriteert op basis van de meest acute doodsoorzaak, en dat is bloedverlies
- Maakt snelle triage en behandeling mogelijk, waardoor meer slachtoffers kunnen worden geholpen
- Is eenvoudig te onthouden en toe te passen, zelfs onder stress
Door deze gestructureerde benadering vergroot het MARCH-protocol de overlevingskansen van traumaslachtoffers in noodsituaties, vooral wanneer medische hulp beperkt is of wanneer er meerdere slachtoffers gelijktijdig behandeld moeten worden. Onze disclaimer is van toepassing.
Veelgestelde vragen over het MARCH-protocol
Waar staat MARCH voor?
MARCH staat voor Massive Hemorrhage, Airway, Respiration, Circulation en Head Injury & Hypothermia. Je werkt die vijf in deze volgorde af, omdat ze op volgorde van dodelijkheid staan.
Wat is het verschil tussen MARCH en ABCDE?
MARCH begint bij de bloeding en is bedoeld voor de eerste minuten, vaak onder tijdsdruk of dreiging. ABCDE is uitgebreider en bedoeld om een patiënt volledig in kaart te brengen zodra de directe bedreigingen weg zijn.
Op welke afstand plaats je een tourniquet?
5 tot 7 cm boven de wond, richting het hart, op de blote huid en niet over een gewricht. Kun je de bloeding niet lokaliseren of is er dreiging, dan plaats je hem zo hoog mogelijk richting oksel of lies.
Hoe lang mag een tourniquet blijven zitten?
Maximaal twee uur zonder risico op amputatie. Noteer de tijd van aanleggen en laat het losmaken over aan medisch personeel.
Hoe lang moet je drukken bij wound packing?
Minimaal 3 minuten directe druk na het aanbrengen van het hemostatische gaas. Tussendoor loslaten om te kijken betekent opnieuw beginnen.
Mag je MARCH gebruiken als je geen medische achtergrond hebt?
De volgorde en het herkennen wel, en directe druk en een tourniquet kan iedereen leren. Handelingen zoals naalddecompressie en het toedienen van medicatie zijn voorbehouden aan wie daarvoor bevoegd is.
Tips
- Het MARCH-protocol is maar één methode, specifiek voor effectieve traumazorg. Meer weten over triage? Lees START (Simple Triage and Rapid Treatment), dat onder andere door de ambulance gebruikt wordt om snel en effectief te triëren bij meerdere slachtoffers.
- Wil je alleen de M verder oefenen? Bekijk de Pulse over het behandelen van grote bloedingen.
- Volg een fysieke training en oefen veel, bijvoorbeeld via: AVA, Paru of WeesVoorbereid.
Bronnen
- Committee on Tactical Combat Casualty Care, TCCC Guidelines, 2024. books.allogy.com
- Joint Trauma System, Clinical Practice Guideline: Hypothermia Prevention and Treatment, 2023. jts.health.mil
- Geeraedts LMG e.a., Hoe stop je levensbedreigend uitwendig bloedverlies?, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2017. ntvg.nl
- Stop de Bloeding, red een leven, FAQ: high and tight of right and tight?, april 2022. stopdebloedingredeenleven.nl
- Bennett BL, Holcomb JB, Battlefield Trauma-Induced Hypothermia: Transitioning the Preferred Method of Casualty Rewarming, Wilderness & Environmental Medicine, 2017. sagepub.com
- Ambulancezorg Nederland, Landelijk Protocol Ambulancezorg (LPA). ambulancezorg.nl
- Eigen kennis en ervaring van trainingen en praktijk op de ambulance, en dankzij trainingen bij de AVA en het METS Center.
Laatst inhoudelijk gecontroleerd in augustus 2026 aan de hand van de TCCC Guidelines 2024 en de JTS-richtlijn hypothermie 2023.
Conversation
Alleen voor leden.