Zakkaarten en zakboekjes voor hulpverleners – een overzicht

Je staat er op het moment dat het ertoe doet, je handschoenen zijn vies, en je wilt even zeker weten wat de volgende stap is. Telefoon uit je zak vissen, ontgrendelen, app openen, doorklikken, wachten op bereik. Of je trekt een kaartje uit je borstzak en je kijkt.

Zakkaarten zijn niet ouderwets. Ze zijn sneller dan een telefoon op het moment dat het telt, ze gaan niet leeg en ze doen het ook in een kelderbox zonder bereik. Daarom worden ze nog steeds gemaakt, gekocht en gedeeld door mensen in de acute zorg, bij de brandweer, bij de politie en overal daartussenin.

Alleen: het aanbod is versnipperd. De ene club levert kunststof kaarten met een clip, de ander een gratis pdf, de derde een A6-boekje en de vierde een app. Wij hebben op een rij gezet wat er in Nederland te krijgen is, wat het kost, voor wie het bedoeld is en waar je op moet letten voordat je bestelt.

Waarom een zakkaart nog steeds wint van je telefoon

Onder stress wordt je werkgeheugen kleiner. Dat is precies het moment waarop je een geheugensteun nodig hebt, en precies het moment waarop je er geen tijd voor hebt. Een kaartje dat je met één hand pakt en in één oogopslag leest, kost je twee seconden. Een app kost je er twintig, en dat is als alles meezit.

Daar komt bij dat een kaart tegen een stootje kan. Je kunt hem in de regen gebruiken, met natte handschoenen, in een voertuig dat rijdt. Je hoeft niet uit te leggen waarom je op je telefoon zit terwijl er familie meekijkt. En een kaart die op je uniform hangt gebruik je vaker dan een boekje dat in je tas ligt.

Papier heeft één groot nadeel, en dat is actualiteit. Een protocol verandert en je kaart klopt niet meer. Daar moet je bij het kiezen rekening mee houden, en daar komen we verderop op terug. Vanuit collega’s hoor ik regelmatig de behoefte aan een papieren versie van protocollen, dat zal in de toekomst vermoedelijk niet meer gaan komen, maar er is wel een tussen oplossing denk ik, namelijk een goed zakboek.

Het verschil tussen een zakkaart, een zakboekje en een app

De termen lopen door elkaar, dus even kort.

• Een zakkaart of zakkaartje is één losse kaart over één onderwerp. Meestal dubbelzijdig, meestal kunststof of stevig papier, formaat tussen bankpas en A6. Je pakt hem voor één ding.
• Een zakboekje of zakboek is een gebonden bundel. Meer inhoud, meer context, maar je moet zoeken en het past minder makkelijk in een borstzak.
• Een app is altijd actueel en heeft geen limiet aan inhoud, maar hij vraagt tijd, een geladen accu en vaak bereik. Zoals het LPA voor de ambulance.

De meeste mensen die wij spreken gebruiken alle drie. De app voor het naslagwerk thuis of in de auto, het boekje voor de opleiding, de kaart voor het moment zelf.

Zakkaarten voor de acute zorg en ambulancezorg

Dit is verreweg de drukste hoek van de markt. Hier zit het meeste aanbod, en hier zitten ook de meeste verschillen in formaat en materiaal.

ZorgZipper

Kunststof referentiekaarten van 7 bij 12 centimeter, dubbelzijdig bedrukt, met een sleuf zodat je ze aan een meegeleverde clip hangt. Die clip heeft een uittrekbaar nylon koord en een metalen schuif voor je borst- of broekzak, en hij gaat open zodat je kaarten kunt wisselen. Onderwerpen zijn onder andere klinisch redeneren, ECG, anatomie, verpleegkundig rekenen en SBAR. Je kunt losse kaarten kopen of zelf een set samenstellen.

Voor wie: verpleegkundigen, verzorgenden en studenten. zorgzipper.nl

Geneesleer

A6-kaarten, stevig en waterafstotend, met illustraties en QR-codes naar klinische rekenhulpen. Er zijn twee sets: Denken en Doen. Denken gaat over interpreteren, met onder andere ECG, labuitslagen en antibioticaspectra. Doen gaat over vaardigheden, met onder andere hechttechnieken en thoraxfoto’s. De sets kosten 24,95 euro per stuk, samen 34,95 euro.

Voor wie: coassistenten, artsen en verpleegkundigen in de kliniek. geneesleer.nl/zakkaarten

Esculaap

Ruim vijftig klinische referentiekaartjes die je gratis als pdf downloadt of online bekijkt. Van acute geneeskunde en toxicologie tot medisch rekenen, wondzorg, brandwonden en ouderenzorg. Je print ze zelf, dus je bepaalt zelf formaat en materiaal. Met een gratis account krijg je toegang tot extra kaartjes.

Voor wie: artsen, verpleegkundigen en studenten die zelf willen printen. esculaap.nl/zakkaartjes

Compendium Geneeskunde

Gratis zakkaartjes als pdf, die je per mail ontvangt nadat je je gegevens achterlaat. Er zijn kaartjes voor neurologie, gynaecologie en obstetrie, psychiatrie, ABCDE en leefstijl. Daarnaast verkopen ze pockets per discipline en een app met jaarabonnement.

Voor wie: geneeskundestudenten, coassistenten en artsen. compendiumgeneeskunde.nl/pages/zakkaartjes

Thinksafe.nu

Kaartjes van pvc dat scheur-, water- en weerbestendig is, dus ze zijn niet geplastificeerd. Het aanbod is praktisch: ABCDE in een basisversie voor EHBO’ers en BHV’ers en een uitgebreide versie voor verpleegkundigen en artsen, klinisch redeneren in drie varianten, reanimatie met BLS en PBLS op één kaart, en een set van zeven eerste-hulpkaarten. Losse kaartjes kosten 0,70 euro, de eerste-hulpset 4,80 euro. Bestellen gaat per e-mail, en ze maken ook maatwerk.

Voor wie: EHBO, BHV, verzorgenden IG, kraamzorg en burgerhulpverleners. thinksafe.nu/zakkaartjes

Vereniging Arts en Leefstijl

Zakkaartjes over het voeren van een leefstijlgesprek, gemaakt met de Coalitie Leefstijl in de Zorg, De Geneeskundestudent en Stichting Student en Leefstijl. De pdf’s zijn gratis. Fysieke pakketten van vijftig stuks kosten 18,15 euro, en vanaf 150 stuks kun je ze met je eigen logo laten drukken.

Voor wie: zorgverleners en opleiders die leefstijl bespreekbaar maken. artsenleefstijl.nl/shop/zakkaartjes

Zakkaartjes App

De digitale kant van hetzelfde idee. Organisaties zetten hun eigen protocollen en werkinstructies in een app en beheren de inhoud via een cms, zodat iedereen dezelfde actuele versie ziet. Onder andere het Albert Schweitzer ziekenhuis en het Bravis ziekenhuis werken hiermee.

Voor wie: ziekenhuizen en zorgorganisaties. zakkaartjesapp.nl (op dit moment 10-8-26 lijkt de site offline)

Zakboeken voor de brandweer en incidentbestrijding

Aan de rode kant zit het aanbod anders in elkaar. Er is nauwelijks een commerciële markt, maar er is wel veel gratis materiaal vanuit de kennisinstituten. Het is alleen slecht vindbaar, en het staat verspreid over losse pdf’s.

NIPV

Het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid geeft zakboeken en zakkaarten uit voor incidentbestrijders. Het bekendste is het Zakboek Energietransitie voor incidentbestrijders, dat de risico’s van nieuwe energiedragers beschrijft en handelingsperspectief geeft voor manschappen, bevelvoerders, officieren van dienst en adviseurs gevaarlijke stoffen. Er is ook een zakkaart Incidentmanagement ongeval gevaarlijke stoffen. Alles is gratis te downloaden.

Voor wie: brandweer, IBGS en crisisfunctionarissen. nipv.nl

Brandweerinterventieboek van BIG

Belgisch, maar veel gebruikt aan deze kant van de grens. Het bundelt ruim 1.160 interventiekaarten voor stoffen die je bij een incident kunt tegenkomen. Geen zakkaart in de klassieke zin, wel het naslagwerk waar zakkaarten vaak uit voortkomen.

Voor wie: brandweer en adviseurs gevaarlijke stoffen. big.be

Zakboeken voor politie en handhaving

Bij blauw is het geen kaartjescultuur maar een boekjescultuur, en die is stevig verankerd. De serie Zakboeken Politie van Wolters Kluwer is de standaard. Denk aan het Zakboek Strafvordering en Strafrecht voor de Opsporingsambtenaar, het Zakboek Strafvordering voor de Hulpofficier, Proces-verbaal en Bewijsrecht en Wetteksten voor de Opsporingsambtenaar. Ze verschijnen als fysiek boek en digitaal via InView.

Voor wie: opsporingsambtenaren, hulpofficieren, boa’s en juristen. shop.wolterskluwer.nl

De officiële protocollen: LPA en de Ambulancezorg-app

Voor de ambulancezorg staat het Landelijk Protocol Ambulancezorg in de Ambulancezorg-app van Ambulancezorg Nederland. Daarin zitten het LPA-HC voor hoogcomplexe zorg en de protocollen voor midden- en laagcomplexe zorg. De app kost eenmalig een paar euro in de App Store en Google Play.

Wat hier vooral opvalt: het LPA verschijnt niet meer als boek. Voor het onderwijs komt er nog een uitgave met alleen de flowcharts, zonder toelichting en verantwoording. Het naslagwerk is dus digitaal geworden, terwijl het werk op straat dat niet is. Dat gat vullen mensen zelf, met geprinte kaartjes, gelamineerde A5’jes en aantekeningen in een boekje.

Bekijk het actuele protocol op ambulancezorg.nl. Je eigen RAV kan aanvullende regionale protocollen hebben, dus check die altijd.

Het aanbod in één tabel

Waar je op let als je zakkaarten kiest

Voordat je bestelt, loop deze zes punten even langs. Ze schelen je geld en gedoe.

1. Materiaal. Gelamineerd papier laat op den duur los en trekt vocht. Massief kunststof of pvc gaat jaren mee en kun je desinfecteren. Dat laatste is geen luxe als je kaart mee de ambulance in gaat.
2. Formaat. Meet je borstzak of broekzak voordat je iets koopt. A6 past bij de een prima en bij de ander niet. Een kaart die niet past gebruik je niet.
3. Bevestiging. Los in je zak raak je kaarten kwijt. Een clip, een ring of een koord scheelt enorm. Kijk of dat erbij zit of los te koop is.
4. Actualiteit. Vraag wanneer de kaart voor het laatst is herzien en of er een herzieningsdatum op staat. Een kaart zonder datum is een risico, want je weet niet wat je in handen hebt.
5. Bron. Staat er bij op welke richtlijn of welk protocol de kaart gebaseerd is? Zo niet, gebruik hem dan hooguit als geheugensteun en niet als naslagwerk.
6. Verhouding tot je eigen protocol. Een zakkaart vervangt nooit het protocol van je eigen organisatie. Wijkt een kaart af van je regionale afspraken, dan wint het protocol. Altijd.

Zelf zakkaarten maken

Veel mensen maken hun eigen kaarten, en dat is vaak de beste oplossing. Je weet zelf het beste wat je onthoudt en wat niet.

Wat werkt: één onderwerp per kaart, maximaal twee kolommen, geen volle zinnen maar trefwoorden, en een kop die je van een halve meter afstand kunt lezen. Zet een kleurbalk of een icoon op een vaste plek, zodat je in een stapel meteen de goede kaart pakt. En zet er een datum op, ook al is het alleen voor jezelf.

Wat niet werkt: alles wat je ooit hebt geleerd op één kaart proppen. Als je moet zoeken op de kaart, ben je te laat. Dan had je net zo goed de app kunnen openen.

Het probleem waar niemand het over heeft

Zet al die kaarten naast elkaar op tafel en je ziet het meteen. Een kaart van ZorgZipper is 7 bij 12 centimeter en hangt aan een eigen clip. Geneesleer is A6. Thinksafe heeft een eigen maat. Wat je bij Esculaap of Compendium downloadt print je op het formaat dat jouw printer aankan. NIPV levert een boekje.

Elk van die systemen is op zichzelf goed doordacht. Sommige aanbieders laten je binnen hun eigen lijn zelfs een set samenstellen, en dat werkt prima. Maar zodra je iets van twee aanbieders wilt combineren, houdt het op. De gaatjes zitten niet op dezelfde plek, de clip past niet, de maat klopt niet en de stapel zit scheef in je zak.

En dat is precies wat de meeste mensen nodig hebben. Want bijna niemand werkt binnen één hokje. Een ambulancechauffeur wil naast zijn medische kaarten ook iets over technische hulpverlening. Een bevelvoerder wil naast gevaarlijke stoffen ook iets over eerste hulp. Een boa wil bevoegdheden én een kaart over agressie. En iedereen wil er zijn eigen regionale afspraken bij, of gewoon een lege kaart om iets op te schrijven.

Er zijn tientallen goede zakkaarten in Nederland. Er is er geen één die je met een andere kunt combineren.

Dat is geen verwijt aan de makers. Iedereen bouwt voor zijn eigen doelgroep, en dat doen ze goed. Het is gewoon een gat dat niemand vult, omdat het pas zichtbaar wordt als je meerdere petten op hebt. En dat hebben de meeste mensen in uniform.

Veelgestelde vragen over zakkaarten

Wat is een zakkaart precies?

Een zakkaart is een compacte, meestal dubbelzijdige kaart met de kern van één onderwerp erop, bedoeld om tijdens het werk snel te raadplegen. Denk aan een ABCDE-schema, een rekenkaart of een overdrachtsstructuur zoals SBAR.

Zijn er gratis zakkaartjes?

Ja. Esculaap, Compendium Geneeskunde, Vereniging Arts en Leefstijl en het NIPV bieden zakkaartjes gratis aan als pdf. Je print en snijdt ze zelf, of je laat ze bij een drukker afdrukken op stevig materiaal.

Welk formaat heeft een zakkaart meestal?

Er is geen standaard. In de praktijk zie je grofweg drie maten: creditcardformaat, ongeveer 7 bij 12 centimeter, en A6 van 10,5 bij 14,8 centimeter. Elke aanbieder kiest zijn eigen maat, dus kaarten van verschillende merken passen niet in één set.

Mag ik een zakkaart gebruiken in plaats van het protocol?

Nee. Een zakkaart is een geheugensteun, geen vervanging van het protocol of de richtlijn van je eigen organisatie. Wijkt de kaart af van wat jouw dienst voorschrijft, dan volg je het protocol.

Kan ik zakkaarten met het logo van mijn organisatie laten maken?

Meerdere aanbieders doen maatwerk vanaf een bepaald aantal stuks. Vereniging Arts en Leefstijl doet dat vanaf 150 exemplaren, Thinksafe.nu ontwikkelt kaartjes en A6-boekjes op verzoek. Vraag het gewoon na, de meeste partijen staan ervoor open.

Meer lezen over het werk aan de voorkant? Luister de THISLINE podcast, bekijk onze microlearnings of blader door de artikelen.